Khi nói đến cộng sinh công nghiệp, nhiều doanh nghiệp thường nghĩ ngay đến việc tận dụng chất thải hoặc sản phẩm phụ của doanh nghiệp này làm nguyên liệu cho doanh nghiệp khác. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các chuyên gia KCN sinh thái, đây mới chỉ là một phần của bức tranh.
Cộng sinh công nghiệp thực chất là quá trình doanh nghiệp cùng tìm kiếm những cơ hội sử dụng chung hoặc trao đổi các nguồn lực để tạo ra giá trị kinh tế, môi trường và vận hành cho các bên tham gia.
TS. Lê Xuân Thịnh- Giám đốc Công ty TNHH Trung tâm Sản xuất sạch hơn Việt Nam (VNCPC) trình bày về lợi ích của cộng sinh công nghiệp
Nguồn lực đó có thể là nguyên vật liệu, nước, năng lượng, hơi, nhiệt dư, khí nén, sản phẩm phụ; nhưng cũng có thể là hạ tầng, logistics, phòng thí nghiệm, bảo trì, đào tạo, ứng phó sự cố hoặc các dịch vụ dùng chung.
Đây cũng là cách tiếp cận được các chuyên gia trao đổi tại Hội thảo “Cộng sinh công nghiệp trong KCN VSIP Bắc Ninh”, tổ chức ngày 19/8/2026 trong khuôn khổ Dự án “Nhân rộng phương pháp tiếp cận KCN sinh thái để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam”, do Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sỹ (SECO) tài trợ, được thực hiện bởi Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) và Bộ Tài chính.
Đại biểu tham dự Hội thảo “Cộng sinh công nghiệp trong KCN VSIP Bắc Ninh”, tổ chức ngày 19/8/2026.
Cộng sinh công nghiệp nên bắt đầu từ câu hỏi nào?
Theo ông Ankit Kapasi – chuyên gia về KCN sinh thái của Dss+: Cách tiếp cận phổ biến hiện nay là đặt câu hỏi: “Doanh nghiệp đang có chất thải gì có thể trao đổi?”
Tuy nhiên, nếu chỉ bắt đầu từ chất thải, phạm vi cơ hội có thể bị thu hẹp đáng kể.
Theo cách tiếp cận rộng hơn, doanh nghiệp nên nhìn lại toàn bộ hoạt động sản xuất và đặt ra những câu hỏi như:
– Doanh nghiệp đang có nguồn lực nào chưa được sử dụng hết?
– Có dòng năng lượng, nhiệt, nước hay nguyên vật liệu nào đang dư thừa?
– Doanh nghiệp đang phải mua hoặc sử dụng nguồn lực nào với chi phí cao?
– Có thiết bị hoặc hạ tầng nào còn công suất dư?
– Có dịch vụ nào nhiều doanh nghiệp trong khu công nghiệp cùng có nhu cầu?
– Công đoạn nào đang gây khó khăn hoặc làm tăng chi phí sản xuất?
Khi thay đổi câu hỏi từ “tôi có chất thải gì?” sang “tôi đang có gì và đang cần gì?”, phạm vi tìm kiếm cơ hội cộng sinh được mở rộng đáng kể.
Một doanh nghiệp có nhiệt dư trong khi doanh nghiệp khác cần nhiệt cho quá trình sản xuất. Một đơn vị có hệ thống xử lý nước với công suất còn dư trong khi đơn vị khác có nhu cầu sử dụng nước phù hợp. Một số doanh nghiệp cùng có nhu cầu logistics, phòng thí nghiệm hoặc đào tạo an toàn. Tất cả đều có thể là điểm khởi đầu của một cơ hội cộng sinh.
Có một “kết nối” chưa có nghĩa đã có một dự án cộng sinh
Trong thực tế, việc xác định rằng doanh nghiệp A có một nguồn lực và doanh nghiệp B có nhu cầu tương ứng mới chỉ tạo ra một cơ hội tiềm năng.
Để biến cơ hội đó thành một phương án có thể triển khai, cần tiếp tục trả lời hàng loạt câu hỏi: Nguồn cung có đủ lớn và ổn định hay không? Chất lượng có phù hợp với yêu cầu của bên sử dụng? Khoảng cách giữa hai doanh nghiệp bao xa? Có cần đầu tư đường ống, kho chứa hoặc phương tiện vận chuyển không? Có cần xử lý bổ sung trước khi sử dụng? Những yêu cầu về môi trường, an toàn và pháp lý có thể đáp ứng hay không?
Và cuối cùng, một câu hỏi mang tính quyết định: Cơ hội đó có tạo ra lợi ích đủ lớn để các doanh nghiệp cùng tham gia hay không?
Do đó, chuyên gia không chỉ tìm kiếm sự tương đồng giữa “bên có” và “bên cần”, mà phải từng bước đánh giá tính khả thi về kỹ thuật, kinh tế, môi trường và khả năng tổ chức thực hiện.
“Hộ chiếu tài nguyên” – bắt đầu từ những dữ liệu đơn giản
Một trong những công cụ có thể hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện cơ hội là xây dựng một “hộ chiếu tài nguyên” đơn giản cho những dòng tài nguyên quan trọng.
Ở giai đoạn đầu, doanh nghiệp chưa nhất thiết phải có một hệ thống dữ liệu phức tạp. Với mỗi nguồn lực, chỉ cần làm rõ sáu thông tin cơ bản: Đó là gì? – Có bao nhiêu? – Chất lượng như thế nào? – Có sẵn khi nào? – Chi phí hiện tại bao nhiêu? – Có những hạn chế gì?
Ví dụ, đối với một dòng nhiệt dư, doanh nghiệp cần biết nguồn nhiệt nằm ở đâu, nhiệt độ khoảng bao nhiêu, xuất hiện trong thời gian nào và có tương đối ổn định hay không.
Đối với nước sau xử lý, cần biết lưu lượng, chất lượng, thời gian phát sinh và yêu cầu xử lý bổ sung nếu muốn tái sử dụng.
Với sản phẩm phụ hoặc phế liệu, cần xác định thành phần, khối lượng, tần suất phát sinh, phương thức lưu trữ và chi phí xử lý hiện tại.
Mục tiêu của giai đoạn này không phải xây dựng một bộ dữ liệu hoàn hảo, mà là có đủ thông tin để nhận diện và sàng lọc những cơ hội đáng để nghiên cứu tiếp. Khi một cơ hội cho thấy tiềm năng rõ ràng, việc đo đạc, lấy mẫu và phân tích kỹ thuật – tài chính mới cần được thực hiện sâu hơn.
Công nghệ hỗ trợ kết nối, nhưng doanh nghiệp mới tạo ra cộng sinh
Cơ sở dữ liệu và các công cụ đối sánh có thể hỗ trợ tìm kiếm những cặp cung – cầu tiềm năng. Tuy nhiên, kinh nghiệm triển khai cho thấy cộng sinh công nghiệp khó có thể hình thành chỉ từ dữ liệu.
Không phải mọi cơ hội đều được thể hiện đầy đủ trên bảng tính.
Một cán bộ kỹ thuật có thể biết rằng một thiết bị chỉ vận hành một số giờ nhất định trong ngày. Một cán bộ sản xuất có thể biết rằng doanh nghiệp đang thiếu một loại dịch vụ nào đó. Một nhà quản lý có thể biết rằng công suất hạ tầng hiện tại đang chưa được khai thác hết.
Những thông tin như vậy thường chỉ xuất hiện khi các doanh nghiệp gặp gỡ, trao đổi và cùng nhìn nhận vấn đề từ góc độ hợp tác.
Vì vậy, nhận diện cộng sinh công nghiệp cần kết hợp nhiều phương pháp: phân tích dòng đầu vào – đầu ra, khảo sát tại doanh nghiệp, trao đổi trực tiếp, sử dụng công cụ đối sánh, tham khảo các mô hình thực tế và đánh giá hệ thống hạ tầng của khu công nghiệp.
Từ nhiều ý tưởng đến một số cơ hội thực sự đáng triển khai
Mục tiêu của cộng sinh công nghiệp không phải là tạo ra càng nhiều ý tưởng càng tốt.
Giá trị thực sự nằm ở việc xác định được một số cơ hội đủ cụ thể, có lợi ích rõ ràng và có khả năng được doanh nghiệp tiếp tục nghiên cứu, đầu tư và triển khai.
Sau bước nhận diện ban đầu, các cơ hội cần được sàng lọc theo hai nhóm yếu tố chính:
Lợi ích tiềm năng và khả năng thực hiện
Một ý tưởng có thể mang lại mức tiết kiệm rất lớn nhưng đòi hỏi đầu tư hạ tầng phức tạp, khoảng cách vận chuyển xa hoặc có nhiều rào cản pháp lý. Ngược lại, một cơ hội nhỏ hơn nhưng có nguồn cung – nhu cầu rõ ràng, đầu tư thấp và các bên đều sẵn sàng tham gia có thể phù hợp để triển khai trước.
Những cơ hội có tiềm năng tốt sau bước sàng lọc sẽ tiếp tục được nghiên cứu tiền khả thi, trong đó các yếu tố về kỹ thuật, tài chính, môi trường và mô hình hợp tác được phân tích chi tiết hơn.
Có thể hình dung quá trình này theo một chuỗi khá rõ ràng:
Nhận diện nguồn lực → Kết nối cung – cầu → Sàng lọc cơ hội → Nghiên cứu tiền khả thi → Thống nhất mô hình hợp tác → Triển khai.
VSIP Bắc Ninh: Từ trao đổi ý tưởng đến những bước hành động tiếp theo
Tại Hội thảo Cộng sinh công nghiệp trong KCN VSIP Bắc Ninh, bên cạnh các nội dung chuyên môn, các doanh nghiệp đã cùng trao đổi về những cơ hội cộng sinh đã được nhận diện, xem xét mức độ ưu tiên và đề xuất thêm những khả năng hợp tác từ nhu cầu thực tế của mình.
Đây là bước quan trọng bởi để một ý tưởng đi tiếp, cần dần làm rõ:
Ai là bên có nguồn lực? Ai có nhu cầu? Thông tin nào còn thiếu? Rào cản nào cần giải quyết? Và ai sẽ chịu trách nhiệm thực hiện bước tiếp theo?
Khi những câu hỏi này có câu trả lời, một ý tưởng cộng sinh mới bắt đầu chuyển từ khái niệm sang một cơ hội hợp tác cụ thể.
Đối với KCN VSIP Bắc Ninh, quá trình này không chỉ nhằm tìm kiếm những cơ hội trao đổi tài nguyên giữa từng cặp doanh nghiệp, mà còn góp phần xây dựng một mạng lưới hợp tác trong toàn khu công nghiệp – nơi doanh nghiệp, nhà phát triển hạ tầng và các bên liên quan cùng tham gia tìm kiếm những giải pháp mang lại lợi ích chung.
Cộng sinh công nghiệp không cần bắt đầu từ một hệ thống hoàn hảo
Một trong những thông điệp quan trọng nhất từ quá trình triển khai là: doanh nghiệp không cần chờ đến khi có đầy đủ dữ liệu, một nền tảng công nghệ phức tạp hay một danh mục hàng trăm cơ hội mới có thể bắt đầu cộng sinh công nghiệp.
Điểm khởi đầu có thể đơn giản hơn rất nhiều: Hiểu mình đang có gì? Hiểu mình đang cần gì? Tìm xem trong khu công nghiệp có ai có thể cùng giải quyết nhu cầu đó?
Sau đó, lựa chọn một số cơ hội thực tế nhất để từng bước kiểm chứng và phát triển.
Nếu một giải pháp giúp hai hoặc nhiều doanh nghiệp cùng giảm chi phí, sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn hoặc giải quyết một vấn đề chung, đó chính là nền tảng để cộng sinh công nghiệp hình thành và phát triển.
Từ những kết nối ban đầu như vậy, các cơ hội có thể từng bước trở thành các dự án cụ thể, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm tác động môi trường, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp và thúc đẩy quá trình chuyển đổi KCN VSIP Bắc Ninh theo hướng KCN sinh thái.
SCP
