Việc ban hành Quyết định số 42/2026/QĐ-TTg ngày 10/8/2026 đã cập nhật danh mục các lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Theo danh mục mới, có 2.441 cơ sở thuộc diện phải thực hiện kiểm kê, tăng 275 cơ sở so với danh mục cập nhật năm 2024. Quyết định có hiệu lực từ ngày 25/9/2026 và thay thế Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg.
Đối với doanh nghiệp, câu hỏi quan trọng lúc này không chỉ là “Doanh nghiệp của mình có nằm trong danh mục hay không?”, mà còn là “Nếu thuộc diện kiểm kê, cần chuẩn bị như thế nào để việc thực hiện không bị động?”
Kiểm kê khí nhà kính không nên bắt đầu khi đến kỳ lập báo cáo
Một trong những khó khăn thường gặp khi thực hiện kiểm kê khí nhà kính không nằm ở phép tính phát thải, mà ở việc thu thập và kiểm soát dữ liệu đầu vào.
Dữ liệu phục vụ kiểm kê có thể nằm ở nhiều bộ phận khác nhau trong doanh nghiệp: điện năng tại phòng kỹ thuật; nhiên liệu tại bộ phận sản xuất hoặc kho; nguyên vật liệu tại phòng mua hàng; môi chất lạnh tại bộ phận bảo trì; dữ liệu sản xuất tại các phân xưởng…
Nếu chỉ bắt đầu tập hợp thông tin khi đến thời điểm lập báo cáo, doanh nghiệp có thể gặp tình trạng thiếu số liệu, số liệu không đồng nhất hoặc khó truy xuất nguồn gốc.
Vì vậy, việc chuẩn bị nên được bắt đầu sớm bằng cách xây dựng một hệ thống dữ liệu có cấu trúc và xác định rõ trách nhiệm của từng bộ phận.
Bước 1: Kiểm tra lại doanh nghiệp có thuộc danh mục năm 2026 hay không
Việc đầu tiên doanh nghiệp cần thực hiện là đối chiếu tên cơ sở với danh mục ban hành kèm Quyết định 42/2026/QĐ-TTg.
Danh mục mới gồm 2.441 cơ sở, trong đó có 1.916 cơ sở thuộc ngành Công Thương; 53 cơ sở thuộc lĩnh vực giao thông vận tải; 411 cơ sở thuộc lĩnh vực xây dựng và 61 cơ sở thuộc ngành Nông nghiệp và Môi trường.
Một điểm đáng lưu ý là doanh nghiệp không nên mặc nhiên dựa vào danh mục năm 2024.
Theo quy định mới, cơ sở có tên trong danh mục theo Quyết định 13/2024/QĐ-TTg nhưng không còn tên trong danh mục cập nhật năm 2026 được miễn nghĩa vụ nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở từ năm 2027 đối với kỳ báo cáo sử dụng số liệu kiểm kê năm 2026.
Do đó, việc kiểm tra lại danh mục mới là bước cần thực hiện trước khi doanh nghiệp xây dựng kế hoạch kiểm kê.
Bước 2: Xác định các nguồn phát thải trong doanh nghiệp
Sau khi xác định thuộc diện phải kiểm kê, doanh nghiệp cần lập danh sách các hoạt động có khả năng phát sinh khí nhà kính.
Tùy theo loại hình sản xuất, các nguồn phát thải có thể khác nhau. Việc rà soát nên được thực hiện theo từng hoạt động, dây chuyền, hệ thống hoặc thiết bị để tránh bỏ sót nguồn phát thải.
Điều quan trọng ở giai đoạn này là doanh nghiệp cần trả lời được ba câu hỏi: Phát thải phát sinh từ đâu? Dữ liệu nào cần thu thập? Bộ phận nào đang quản lý dữ liệu đó?
Khi ba nội dung này được xác định rõ, quá trình kiểm kê về sau sẽ thuận lợi và có khả năng kiểm chứng tốt hơn.
Bước 3: Rà soát và chuẩn hóa hệ thống dữ liệu
Theo định hướng được nêu trong Quyết định 42/2026/QĐ-TTg, các cơ sở thuộc danh mục phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở và xây dựng, nộp báo cáo kiểm kê theo hướng dẫn của các cơ quan quản lý chuyên ngành.
Doanh nghiệp vì vậy nên chủ động rà soát những nhóm dữ liệu như: Điện năng tiêu thụ; Nhiên liệu sử dụng; Nguyên vật liệu liên quan đến các quá trình phát thải; Dữ liệu hoạt động của dây chuyền và thiết bị; Các nguồn phát thải trực tiếp và gián tiếp có liên quan đến phạm vi kiểm kê.
Quan trọng hơn, số liệu cần có nguồn gốc rõ ràng và khả năng truy xuất.
Thay vì chỉ lưu một con số tổng hợp, doanh nghiệp nên xác định được số liệu đó lấy từ hóa đơn, đồng hồ đo, phiếu xuất kho, nhật ký vận hành hay một hệ thống quản lý nội bộ nào.
Đây là nền tảng để nâng cao độ tin cậy của báo cáo và giảm thời gian rà soát, hiệu chỉnh dữ liệu vào những kỳ kiểm kê tiếp theo.
Bước 4: Không dừng lại ở việc tính ra một con số CO₂e
Một báo cáo kiểm kê sẽ cho doanh nghiệp biết tổng lượng phát thải trong phạm vi xác định.
Nhưng giá trị thực sự của kiểm kê nằm ở bước tiếp theo: Nguồn nào đang chiếm tỷ trọng phát thải lớn nhất?
Có thể đó là điện mua từ lưới, nhiên liệu cho lò hơi, hệ thống nhiệt, vận tải hoặc một công đoạn sản xuất đặc thù.
Khi cơ cấu phát thải được lượng hóa, doanh nghiệp có thêm cơ sở để xác định đúng khu vực ưu tiên thay vì triển khai các chương trình giảm phát thải một cách dàn trải.
Ví dụ, nếu phát thải chủ yếu liên quan đến tiêu thụ năng lượng, các giải pháp tiết kiệm năng lượng và tối ưu vận hành có thể trở thành nhóm ưu tiên. Nếu phát thải tập trung tại một quá trình sản xuất cụ thể, doanh nghiệp cần xem xét sâu hơn về công nghệ, vật liệu và cách tổ chức quá trình đó.
Bước 5: Kết nối kiểm kê với kế hoạch giảm phát thải
Kiểm kê khí nhà kính không nên là một hoạt động độc lập được thực hiện theo từng kỳ báo cáo.
Doanh nghiệp có thể sử dụng kết quả kiểm kê để xây dựng một chu trình quản lý liên tục:
Đo lường phát thải → Xác định nguồn phát thải chính → Đề xuất giải pháp → Lựa chọn ưu tiên → Triển khai → Theo dõi kết quả → Cập nhật kiểm kê.
Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp từng bước biến dữ liệu kiểm kê thành các hành động thực tế về: Sử dụng năng lượng hiệu quả; Sử dụng hiệu quả tài nguyên và Sản xuất sạch hơn (RECP); Ứng dụng năng lượng tái tạo khi phù hợp; Giảm phát thải trong quá trình sản xuất; Xây dựng dữ liệu phục vụ ESG và các yêu cầu của chuỗi cung ứng; Hình thành lộ trình giảm phát thải phù hợp với định hướng phát triển của doanh nghiệp.
Từ “phải kiểm kê” đến “biết mình cần giảm ở đâu”
Danh mục 2.441 cơ sở theo Quyết định 42/2026/QĐ-TTg cho thấy yêu cầu quản lý và đo lường phát thải khí nhà kính đang ngày càng gắn chặt hơn với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn kiểm kê như một nghĩa vụ lập báo cáo, doanh nghiệp sẽ chưa khai thác hết giá trị của hoạt động này.
Một hệ thống kiểm kê được xây dựng bài bản có thể giúp doanh nghiệp trả lời những câu hỏi quan trọng hơn: Doanh nghiệp đang phát thải bao nhiêu? Phát thải tập trung ở đâu? Hoạt động nào cần được ưu tiên cải thiện? Giải pháp nào có thể đồng thời giảm phát thải và giảm chi phí?
Khi đó, kiểm kê khí nhà kính trở thành điểm xuất phát cho quá trình quản lý và giảm phát thải, thay vì chỉ là điểm kết thúc của một kỳ báo cáo.
SCP
