Khi biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường trở thành mối quan tâm toàn cầu, tiêu dùng xanh ngày càng được nhiều người lựa chọn. Nhiều khảo sát cho thấy phần lớn người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm được quảng bá là thân thiện với môi trường. Tuy nhiên, chính kỳ vọng này lại vô tình tạo điều kiện cho chiêu trò “tẩy xanh” (greenwashing).
“Tẩy xanh” là gì và xuất phát từ đâu?
“Tẩy xanh” được hiểu là việc doanh nghiệp phóng đại, bóp méo hoặc đưa ra những tuyên bố môi trường thiếu cơ sở, nhằm tạo dựng hình ảnh “xanh” trong mắt công chúng, trong khi các hoạt động cốt lõi vẫn gây tác động tiêu cực đến môi trường.
Thuật ngữ “tẩy xanh” được đưa ra vào những năm 1960s và phổ biến hơn từ sau năm 2015, khi Thỏa thuận Khí hậu Paris được thông qua. Nhiều công ty cam kết trung hòa carbon và phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), nhưng một phần trong số đó chỉ mang tính truyền thông, thay vì thực hiện thay đổi thực chất.
“Tẩy xanh” là việc doanh nghiệp phóng đại, bóp méo hoặc đưa ra những tuyên bố môi trường thiếu cơ sở, nhằm tạo dựng hình ảnh “xanh” trong mắt công chúng.
“Tẩy xanh” ngày càng trở thành vấn đề nổi cộm trong bối cảnh phát triển bền vững và ESG.
Những hình thức “tẩy xanh” thường gặp
“Tẩy xanh” ngày nay không còn đơn giản mà được triển khai dưới nhiều hình thức tinh vi hơn:
Ngôn ngữ mơ hồ: Các cụm từ như “tự nhiên”, “xanh”, “thân thiện với môi trường” được sử dụng rộng rãi nhưng không kèm bằng chứng hay tiêu chuẩn cụ thể.
Hình ảnh đánh lạc hướng: Bao bì phủ màu xanh lá, hình ảnh thiên nhiên nhằm tạo cảm giác bền vững, trong khi thành phần sản phẩm vẫn gây hại cho môi trường.
Nhấn mạnh một cải tiến nhỏ: Doanh nghiệp quảng bá mạnh một yếu tố tích cực (ví dụ: bao bì tái chế) để che khuất toàn bộ chuỗi sản xuất gây ô nhiễm phía sau.
Chứng nhận không đáng tin cậy: Sử dụng nhãn “tự phong” hoặc logo trông giống chứng nhận quốc tế nhưng không được xác nhận bởi bên thứ ba độc lập.
Số liệu thiếu minh bạch: Công bố các con số “xanh hóa” chung chung, không có mốc thời gian, phương pháp đo lường hay cơ sở khoa học rõ ràng.
Nhiều tập đoàn đa quốc gia từng đối mặt với bê bối liên quan đến “tẩy xanh”.
Khi các tập đoàn lớn cũng “vấp ngã”
“Tẩy xanh” không chỉ xảy ra ở doanh nghiệp nhỏ. Nhiều tập đoàn đa quốc gia từng đối mặt với bê bối liên quan đến các tuyên bố môi trường:
Volkswagen bị phát hiện gian lận khí thải trong các bài kiểm tra, trái ngược hoàn toàn với hình ảnh “diesel sạch” mà hãng quảng bá.
McDonald’s chuyển sang ống hút giấy nhưng thực tế loại vật liệu này lại khó tái chế và không mang lại hiệu quả môi trường như kỳ vọng.
H&M với dòng sản phẩm “Conscious” (Nhận thức) từng bị chỉ trích vì các tuyên bố bền vững thiếu căn cứ, trong khi mô hình thời trang nhanh vẫn gây áp lực lớn lên môi trường.
Coca-Cola quảng bá các sáng kiến xanh nhưng đồng thời vẫn nằm trong nhóm doanh nghiệp phát thải rác nhựa lớn nhất toàn cầu.
Những trường hợp này cho thấy “tẩy xanh” có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến uy tín, thậm chí kéo theo rủi ro pháp lý.
Hệ quả của “tẩy xanh” đối với thị trường và người tiêu dùng
“Tẩy xanh” không chỉ làm sai lệch thông tin mà còn để lại nhiều hậu quả dài hạn. Khi các tuyên bố môi trường bị lạm dụng, niềm tin của người tiêu dùng suy giảm, dẫn đến sự hoài nghi ngay cả với những doanh nghiệp thực sự nỗ lực bền vững. Nhiều nghiên cứu cho thấy sự hoài nghi này có tác động tiêu cực trực tiếp đến ý định mua sắm xanh.
Bên cạnh đó, các quy định pháp lý ngày càng chặt chẽ. Tại châu Âu, các doanh nghiệp phải chứng minh mọi tuyên bố môi trường bằng bằng chứng khoa học. Tại Việt Nam, hành vi quảng cáo sai lệch có thể bị xử lý theo quy định về cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng.
Người tiêu dùng có thể làm gì để tránh “bẫy xanh”?
Để không bị cuốn theo các thông điệp xanh hóa giả tạo, người tiêu dùng cần:
Kiểm tra chứng nhận: Ưu tiên các nhãn uy tín, được công nhận bởi tổ chức độc lập.
Cảnh giác với lời khẳng định tuyệt đối: Những tuyên bố như “100% xanh” hay “hoàn toàn không gây hại” thường thiếu thực tế.
Tìm hiểu doanh nghiệp: Xem xét mức độ minh bạch thông qua báo cáo bền vững, ESG hoặc thông tin về chuỗi cung ứng.
Phân biệt với “ẩn xanh” (greenhushing): Một số doanh nghiệp làm thật nhưng truyền thông thận trọng. Minh bạch và nhất quán vẫn là yếu tố quan trọng nhất.
Kết luận
Thay vì tập trung vào việc “trông có vẻ xanh”, doanh nghiệp cần đầu tư vào chuyển đổi thực chất, dựa trên dữ liệu, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Chỉ khi đó, các cam kết môi trường mới tạo ra giá trị bền vững thực sự và xây dựng được niềm tin lâu dài với người tiêu dùng trong kỷ nguyên phát triển bền vững.
SCP
